7 Mayıs 1997

Die Deutschland-Türken - ein Spielball der Politik

Stuttgarter Zeitung, 07.05.1997

Das friedliche Zusammenleben ist in Gefahr / Von Ahmet Arpad

Das Verhältnis zwischen Deutschland und der Türkei ist abgekühlt. Aber nicht nur die Beziehungen zwischen den Staaten sind kälter geworden. Jüngst hat beispielsweise der „Spiegel“ vom Scheitern der multikulturellen Gesellschaft in Deutschland geschrieben. Die „Stuttgarter Zeitung“ hat Ahmet Arpad, einen türkischen Journalisten, gebeten, einmal seine - von der Redaktion der StZ unabhängige - Sicht des gegenseitigen Verhältnisses aufzuschreiben. Arpad, der am Deutschen Gymnasium in Istanbul Abitur machte und Germanistik studierte, lebt seit 25 Jahren in Stuttgart und arbeitet für die linksliberale türkische Tageszeitung „Cumhuriyet“.


Der türkische Döner-Kebab erlebt im Land zwischen Konstanz und Rostock einen unaufhaltsamen Siegeszug. Tag für Tag werden davon 300 Tonnen vertilgt. In 10000 Döner-Buden geben die türkischen Inhaber 45000 Menschen Arbeit und setzen jährlich 4,3 Milliarden Mark um. Der türkische Fleischspieß hat es geschafft. Er wurde in die deutsche Gesellschaft integriert.

Das gleiche „Schicksal“ ist aber den Türken immer verwehrt geblieben. Die Integration der Deutschland-Türken hat nie stattgefunden. Sie hat nie eine Chance bekommen. Solange es der Wirtschaft gutging, lebte man friedlich nebeneinander, manchmal sogar miteinander. Heute kann man nicht von einer „gescheiterten Integration“ reden, weil es sie noch nie gab. Keiner hatte sich jemals ernsthaft darum bemüht.

Die über zwei Millionen Türken bestimmen heute wie schon seit Anfang der Sechziger das deutsche Leben mit. Sie sind inzwischen keine Gäste mehr, sondern Mitbürger. 42000 türkische Unternehmer beschäftigen fast 200000 Menschen, investieren jährlich über acht Milliarden Mark und setzen 35 Milliarden Mark um. An deutschen Unis studieren rund 16000 Kinder türkischer Arbeitnehmer.

Allerdings hat das friedliche Zusammenleben von einst zwischenzeitlich tiefe Risse bekommen und ist nun in Gefahr, vollends zusammenzubrechen. Seit dem Ende des deutschen Wirtschaftswunders macht sich ein deutlicher Anstieg der sozialen Konflikte bemerkbar. Es ist kein Zufall, daß in den neunziger Jahren die Zahl beschämender Übergriffe gegen Türken im Westen wie im Osten sprunghaft in die Höhe schnellte. Auch hier haben die verantwortlichen Politiker in Bonn wie in Ankara versagt. Die Luft zwischen den Hauptstädten wurde zeitweise sogar sehr dünn, Probleme häuften sich.

Zuerst kam die Sache mit der PKK. In dieser vom benachbarten Ausland aus operierenden Terrororganisation wollten vor allem Politiker der roten und grünen Farbe und viele unzureichend recherchierende Medienvertreter „Freiheitskämpfer eines unterdrückten Volkes“ sehen. Die Türken Deutschlands erfuhren von diesen Besserwissern, daß es in der Türkei einen „Bürgerkrieg“ und einen „Völkermord an Kurden“ gibt! Diese Herren, die glaubten die Anliegen einer radikalen Gruppierung vertreten zu müssen, waren sich anscheinend nicht bewußt, daß sie in Wirklichkeit den Frieden im eigenen Lande und das Zusammenleben der Türken und Kurden gefährdeten. Es wurde jahrelang ein fehlerhaftes Bild von der Türkei in der deutschen Öffentlichkeit gezeichnet, und die Türken hierzulande waren wieder die Leidtragenden.

Kaum dachte man, auch diese Spannungen wären überstanden, kamen schon die nächsten. Zuerst die arroganten Äußerungen der christlichen Regierungschefs über die Türkei, dann die dummen Worte aus Ankara. Es ging wieder einmal um die EU-Mitgliedschaft, um Kinkels Besuch und um die Brandkatastrophe in Krefeld. Medien beider Länder heizten natürlich den Konflikt wieder kräftig an. Vor allem die türkische Boulevardpresse ging mit großen Lettern auf Leserjagd. Es wurde viel Porzellan zerschlagen und noch mehr Öl ins Feuer geschüttet. Die Deutschland-Türken wurden wieder zum Spielball.

Das Duo Çiller und Erbakan will das Land mit allen erlaubten und unerlaubten Methoden unbedingt in die EU steuern. Çillers Partner und Widersacher in einer Person, der Islamist Erbakan, vertritt interessanterweise dieselbe Meinung wie der Christ Kohl. Beide nämlich wollen die Türkei nicht in der EU sehen und könnten sie eigentlich mit einer gemeinsamen Strategie von Europa fernhalten! Die Türkei ist aber längst in Europa fest „verankert“. Das türkische Volk steht dem Kontinent näher als manch osteuropäischer Staat. Das Land am Bosporus ist, trotz mancher Rückschläge der letzten Jahre, ein stabiler Faktor in einer wichtigen und unruhigen Region. Man sollte auch nicht übersehen, daß 24 Prozent der türkischen Exporte nach Deutschland und 51 Prozent in die EU-Länder gehen.

Die junge türkische Generation - immerhin die Hälfte der Bevölkerung ist jünger als 25 - entwickelt ein Selbstbewußtsein, das für Europa neu ist. Die Hoffnung vieler Türken ruht inzwischen auf der Dynamik dieser jungen Leute. Ob die Türkei mit einer klugen Innen- und Außenpolitik die Europäische Union Anfang des 21. Jahrhunderts immer noch attraktiv findet?

Derzeit aber erlebt das Land unübersehbare Bemühungen der Islamisten, die sich eine Abkehr der Türkei von Europa zum Ziel gesetzt haben. Ihnen kommt daher jede „türkeifeindliche“ Äußerung sehr entgegen. Auch die derzeitige Türkeipolitik Deutschlands und die steigenden Alltagsprobleme der enttäuschten Türken hier „erfreuen“ die Herren in Ankara.

Nach dem Scheitern der Integration und dem deutlichen Anstieg der sozialen Konflikte ist ein starker Zulauf vieler „Enttäuschter“ zu den fundamentalistisch orientierten Vereinen und Sekten bemerkbar. Diese inzwischen auch vom Bundesverfassungsschutz als extremistisch eingestuften Islamisten nehmen sie mit offenen Armen auf. Da ist der Islam die „rettende“ Ideologie; Tradition, Nationaldenken und Religion sind „Zufluchtsorte“.

Die steigende Zahl der Moscheen, der Gebetsräume (über 2000!) und der Frauen mit Kopftüchern im deutschen Alltag ist erschreckend, aber kein Zufall. Die vielen Zugeständnisse der letzten Jahre können die Regierenden nicht mehr rückgängig machen. Auch die kopftuchtragende mohammedanische Lehrerin vor deutschen Schulkindern ist ein Sieg für die sogenannten Islamisten. Mit großzügigen Spenden werden „die Kämpfer Allahs“, die Fundamentalisten, in der Türkei unterstützt. Gemeinsam wird am Umsturz der türkischen Demokratie, des Laizismus und Kemalismus gearbeitet. Die Grundmauern der Republik wackeln. Die Gründung eines Gottesstaats wird herbeigesehnt. Die Verantwortlichen in Deutschland wollen eine Gefahr durch diese islamistischen Extremisten nicht sehen. Für sie fällt deren Tätigkeit unter Artikel 4, „Religionsfreiheit“! Unverständlich. Oft werden beide Augen zugedrückt, und der radikale Islam unterwandert bei seinem Vormarsch die türkische Gesellschaft in Deutschland langsam, aber sicher.

Beide Seiten sollten alles daran setzen, das friedliche Zusammenleben wieder herzustellen. Allerdings ist nur mit einem erleichterten Einbürgerungsverfahren nicht viel getan. Über zwei Millionen Menschen sind kein „Spielball der Politik“. Man sollte daher nicht davon ausgehen, daß sie für den Erwerb eines Stücks Papier ihre Identität mit abgeben, sogar ihre Mentalität ändern. Andere Auswege sind dringend gefragt. Es gibt sie nämlich.

9 Aralık 1994

YEDİRENK

UGUR KÖKDEN, Cumhuriyet, 9 Aralık 1994

1990 Ocak ayı tarihi taşıyan köşe yazısında, kendi döneminden 1940 kuşağı gelen Samim Kocagöz'e şöyle sesleniyordu Burhan Arpad: "Sevgiliarkadaşım, yolun yansını çoktan arkada bıraktık. Ama yolculuğun sonuna kadar gitmekten kaçmamalıyız. En son adıma kadar!" Gerçekten Burhan Arpad, kendi terimleriyle 'namuslu ol maya çalışan bir yazar' karakteriyle yolun son dakikasına dek 'kafasındaki doğrular'ın izinde gitti. Dört yılı aşkın bir süre önceydi. llık bir ilkyaz akşamı. Esentepe'de Gazeteciler Mahallesi'nde, Dergiler Sokak on iki kapı numaralı, iki katlı, bahçe içinde, balkonlu güzel bir ev. Arka bahçede nefti kuytuluk, oturma yerleri, önde çiçeklerin kokusu, gittikçe azalan alaca ışık ve ağaçlara, köşe bucağa sinen akşamın esmer gölgesi. Mayısın son günlerinin kuşattığı böyle bir zaman diliminde, Arpad'ın sekseninci yaşgünü kutlanıyor. Çevrede tanıdığım, tanımadığım insanlar: M. Ali Aybar, Oktay Akbal, Ömer Lütfü Akad, eski öykücülerden İhsan Devrim, Hüsamettin Bozok, Erdal Öz, ilhan Selçuk ve Cumhunyet'in yazıişleri müdürü Okay Gönensin. Bu arada Alpay Kabacalı var mıydı acaba? Aynca oğlu Ahmet Arpad. İlk kez, kendisini orada tanı yordum. Baba Arpad, üçlü koltukta oturuyor. Hafif yan dönmüş, kısık bir sesle Halide Edip'le ilgili bir anısını anlatıyor: Adıvarlar'ın yurda yeni döndüğü yıllar. Tanınmış ro- mancıyla gerçekleştirdiği bir konuşmada, ona "Gazeteci lik bir tür polislik gibi" der Burhan Arpad. Bunun üstüne Halide Edip, genç gazeteciye, "Hayır, siz doğrulan anyorsunuz; oysa polisler hep suçlu bulmak arayışı içinde koşariar" diye karşılık vermiş. O mayıs akşamında sekseninci yılın eşiğinde, dünün genç gazetecisi, "8u özdeyişı hiçbir zaman unutmadım" diye sözlerini tamamlamıştı. Arpad, kırk kuşagının bir üyesi. "Bizim kırk neslinin -tu haf bir nesildir bu- bir özelliği vardır. Çoğu ya memur, ya taşrada öğretmen ya da Sait Faik gibi işsiz güçsüzdü. Bir bağlantısı yoktu " şeklinde tanımlamıştır kendini. Gerçek o ki, o da başlangıçta uzun yıllar memurluk yapmıştı. Sonra 1940 yılı başından başlayarak aytık "Inanç" isimli bir der gi çıkarmaya girişti. On beş ya da yirmi sayı sürdü, herhalde. Kurucusu olduğu "Inanç" için Arpad, yıllar sonra "Hü- manist fikihenyaymak amacıyla çıkanyorduk. Kuşe kapak- lı, çok temiz baskılı bir dergiydi°6emek\e yetinmiştir. Böylece, Arpad'ın gazeteciliği Hürriyet, Vatan ve Cumhuriyet gibi ıstasyonlardan geçerek uzun yıllar sürdü. Ay nca edebıyatın çeşitli dallannda da ürünler veriyordu. Öy kü yazariıgı, tiyatro eleştınlen, gezı notları, köşe yazarlığı, çevirmenlik ve son olarak Refi Cevat Ulunay'dan devraldığı 'Istanbul' yazılan. "Bazı mesleklerde durmadan vermek gerekir, gazeteci- lik de bunlardan biri ve vermek kazandınr" düşüncesine inanmıştı. Yaratıcı veriminin büyük çoğunluğu, 1953-65 yıllan ara- sında kitapiaştı. Özellikle Yeditepe Yayınlan arasında çık tı. Herhalde Burhan Arpad'a en yakışan yayınevi de üstün de Istanbul'un yedi tepeli eski silüeti bulunan bu yayınevi olmalı. Sözgelimi "Tuna'dan ŞimaleAvrupa", "Uçuş Günlüğü", "Gezi Günlüğü " (1976) ve "Avusturya Günlüğü " bu arada sayılabilir. Tiyatro eleştirileriyse "Perde Arkası" ve "Ilk Gece" başlığı altında toplandı. Hepsi dört citt. Bir de roman: "Alnındaki Bıçak Yarası." Anılanndan oluşan "Hesaplaşma" (1976), daha sonraki yıllarda yayımlandı. "Hesaplaşma", aynı zamanda onun gazetede sürekli yazdığı köşesinin adıydı. Üstün bir anla- tım gücü isteyen fıkralan en az beş binin üstündedir. Onun ismini taşıyan zengin çeviri kitaplığı, Türk okuru için gerçek bir kazanç kaynağı sayılmalı. Arpad, "Okuyup sevdiğim, topluma yararlı olacağına inandığım kitaplan çevir dim" diye tanımlamıştır çevirilerinin gerekçesini. "Çeviri- lerimin tek bir amacı vardı: Dil bilmeyenlerimiz de, insan cıl yazarian tanısın ve benimsesinler istedim." İkincil önem taşıyanlan bir yana bırakırsak, Burhan Arpad'ın birbirinden değişik konuma sahip, başlıca dört 'sev gili yazan' vardı: Thomas Mann (1), Anna Seghers (2), E. Maria Remarque (6) ve S. Zweig (8). Bu yazarlann ortak özelliği insancıllıklan, antifaşist, antimilitaristve banşsever olmalan. Bunu Arpad da bir yazısında belirtmişti. Aynca, onun çeviri yazarlar ailesi içinde Avusturyalı Joseph Roth, Habeck; Bulgar Dimov (defalarca basılan "San Tütün"ün yazan), Çek Haşek, Rumen İstrati ve Finli Silanpaa da bulunuyor. Bu yazarları seçen ve onlann ürününü çeviren Arpad, 'toplumumuzun koşullanyla o toplumun koşullannı karşılaştırarak doğruyu bulmaya çalışıyordu', kendi terimleriyle anlatılırsa. Günümüzde bu çevirilerin bir bölümü yeniden yeniden yayımlanıyor; ancak kimi kitaplan bulmak da olanaksız. Örnek vermek gerekirse, E. M. Remarque'ın "Lizbon‘da Gece" romanını ancak kendisinden ödünç alarak okumuştum. Edebiyatımızın Fahir Onger'in deyimiyle 'kızgın adam lanndan biri' olan Burhan Arpad'ın yaşamı sonsuzlukla birleşti. Ama Kocagöz'e seslenişi, keskin ve acı bir çığlık gibi havada asılı duruyor: "Onca ömür tükettik, bir arpa boyu yol alamadık."

12 Aralık 1988

1940 kuşağının verimli kalemi Burhan Arpad

12 Aralık 1988, Cumhuriyet

Kendi 'doğrularının izinde

Burhan Arpad : „Bizim 1940 neslinin bir özelliği vardır. Çoğu ya memur, ya taşrada öğretmen, ya Sait Faik gibi işsiz güçsüzdü... Genç yazarlardan birkaçını okudum. Yabancı yazarların etkisi altında kalmışlar, onlara benziyorlar. Hiçbir şey söylemiyorlar. Dünya görüşleri de biçimden öteye geçmiyor."

ALPAY KABACALI

"Kafka, Türkiye'ye Fransa üzerinden geldi. İkinci Dünya Savaşı sonlarında Fransa'da ün kazanmaya, etkin olmaya başlayınca Fransızca bilen arkadalarca Türkçeye çevrildi."
Karşılıklı oturalı beş dakika bile olmamış. Ben ilk sorumu yöneltmeye hazırlanırken Burhan Arpad, Kafka'ya kadar uzanmış. Teybin düğmesine bastım. O, konuşmasını sürdürdü:
"Kafka'nın kitaplarının bugün övüle övüle bitirilemeyen tekdüze dünyası, bir toplumsal gerçekten yola çıkıyor; ilerlemiş bir kapitalizm içinde daraşmalık bir bürokrat havası veriyordu. Var olan bir toplumu, kafasında hayaller kurarak yeniden yaratır Kafka; sağlıksız bir dünyası vardır. Türkiye'de hemen kabul edildi... lonesco da öyle oldu, o da Fransa'dan geldi... Böyle bir eğilim var. Batı ülkeleri herhangi bir yazarı benimseyince, o yazar bizde de tutuluyor."


Bu yazarların İkinci Dünya Savaşı sonrası Fransası'nda geçerlik bulmasını, Fransa'nın o dönemdeki ikilemiyle açıklıyor Burhan Arpad:

"Burjuvazisi parlak zamanlar yaşamış, burjuva kültürünü doruğuna ulaştırmış 'Büyük Fransa' geride kalmıştı. Bu kadar kültürlü bir toplum, kendi burjuva düzeninin ortadan kalktığını, yeni bir dünyanın silah ya da ordu gücüyle Budapeşte'ye kadar dayandığını görüyor. İşte o koşullar, 'anti-liyatro', 'absürde' (uyumsuz) tiyatro gibi arayışları, gerçeküstücülüğü öne çıkarıyor. Bunlar Fransa için benzeri toplum ve kültür düzeninde ülkeler için olağan. Tam 'tahlil'ini sosyologlar yapsın..."
 

Gelelim 1940'lar Türkiye'sine. Burhan Arpad'a göre o yıllarda, bütün ekonomik yoksunluklara karşın, sağlıklı bir toplum yapımız vardı. Edebiyat alanına girenler bir "ara nesil" dendi; Meşrutiyetken Cumhuriyet'e geçiş çağını yaşamıştı bu kuşak... Sonra, "Cumhuriyet'in onuncu yıl şenliklerinin çoşkusu... Orkestralar, operalar... Havai fişekler, fener alayları... Şarkılar sokaklarda... Yepyeni bir toplum... Ben de bu kutlama törenlerini görmüş, o heyecanı duymuşumdur."
 

İşte o ortam içerisinde, sonradan "1940 Kuşağı" olarak adlandırılacak edebiyatçılar yetişiyor:

"Bizim 1940 neslinin bir özelliği vardır. Çoğu ya küççük memur, ya taşralarda öğretmen, ya Sait (Faik) gibi işsiz güçsüzdü. Bir bağlantıları yoktu. Yedi Meşale'ciler gibi birlikte davranma filan da sözkonusu değildi. Orada burada, dürtüyle, istekle yazmaya başlamışlardır. Mektuplaşarak, tanışarak birlikteliği sürdürmüşlerdir. Tuhaf bir nesildir bu. Mesajla, bildiriyle, inkârla, kavgayla, gürültüyle ilişkisi yoktur. Teker teker adlan duyulmuştur. Bir Sabahattin Ali çıkmıştır, bir Kemal Bilbaşar, bir Samim Kocagöz, bir Sait Faik, bir Orhan Kemal... Günün birinde birisi kalktı. '40 Kuşağı' dedi. Yeri yurdu, dergisi olmayan bir kuşak... Yalnız okurun desteği vardı."
 

Dergi sözü edilince, Ocak 1940 - Nisan 1940 arasında dört sayı çıkan İnanç'ı soruyorum. Derginin "müessisi" (kurucusu) Burhan Arpad'dır, sayısı 15 kuruştur. İnanç ayda bir çıkar, "sanat - fikir - aktüalite"ye yer verir...
"Hümanist fikirleri vermek amacıyla çıkarıyorduk. Aynı zamanda biçimine de özen gösterirdik. Kuşe kapaklıydı, dizgi baskısı o zamanki tekniğe göre çok temizdi. İlk sayısını 3 bin bastık. Bu, büyük bir tirajdı. Dergi tutuldu, dördüncü sayı 4 bin basıldı.... Ancak, beşinci sayı matbaada kaldı. 'Beyaz Zambaklar Ülkesinde' başlıklı bir yazı yazmıştım. Stalin'in Finlandiya'yı işgalini hafifçe eleştiren imzasız bir yazı. Bu yazı yüzünden, dergiyi birlikte çıkardığımız arkadaşla kavga ettik. İmtiyaz onun üzerinde olduğundan, bir daha çıkmadı. Çıksaydı, daha da yararlı olabilirdi."
 

Burhan Arpad'ın yayıncılığı da var. Salâh Birsel'le birlikte kurdukları ABC Kitabevi'nin "20. Yüzyıl Dünya Edebiyatı" serisinde Istrati, Silanpàâ, Joseph Roth, Duhamel, J.Haşek'ten çeviriler yayımlanır. Türk Yazarları dizisinde ise Ziya Osman Saba'nın ve Necati Cumalı'nın şiirleri, İhsan Devrim'in öyküleri, Nurullah Berk'in Sanat Konuşmaları, Aşot Madat'ın Sahnemizin Değerleri, Faris Erkman'ın büyük gürültüler koparan En Büyük Tehlike'si çıkar. Birkaç yıl sonra Arpad Yayınevi'ni kurar. Onu da kapatıp gazeteciliğe başlar. Fakat çeviri çalışmalarını uzun yıllar sürdürür, yirminin üzerinde kitap çevirir:
 

"Okuyup sevdiğim, topluma yararlı olacağına inandığım kitapları çevirdim. Dört yazar alalım. Bir Thomas Mann, liberal ekonominin, sosyal demokrat kafanın doruktaki yazarlarından. Bir Anna Seghers var; o, inançlı bir sosyalist. Ama edebiyatçı prizmasından geçirerek anlatıyor. Bir Remarque var, sonuna kadar anti-faşist, antimilitarist. Bir Stefan Zweig, bambaşka bir açıda. Bunların ortak nitelikleri, hümanist olmaları."
 

Anlaşılacağı gibi, Burhan Arpad, Batıdan etkilenmeye karşı değil: "Çeviri edebiyat olmadan dünya edebiyatından söz edilemeyeceğine göre dünya edebiyatının sağlam örneklerinin çevrilip yayımlanması, sağlıklı bir Türk edebiyatı için gerekli. Bütün sorun, seçmek. Toplumumuzun koşullarıyla o toplumun koşullarını karşılaştırarak doğruyu bulmaya çalışmak."
 

Buna karşılık, günümüzde kimi genç yazarların yanlış etkiler altında olduğuna inanıyor:
"Ad vermeyeyim", diyor. "Birkaç yazarı okudum. Üslupları, anlatımları ilginç. Belki çok güzel yazıyorlar. Ama, işte o kadar... Bence resim de, edebiyat da bir şeyler söyler. Oysa bunlar hiçbir şey söylemiyorlar. Yabancı dil bildikleri için kendi dillerinden ya da çevirisinden okudukları ürünlerin etkisi altında kalmışlar, onlara benziyorlar. Biz, o toplumlar değiliz. 1950'lerin, 60'ların toplumu da değiliz... Birtakım hastalıklar yaşandı. Hasta toplumun özürleri edebiyata da yansıyor. O bakımdan, fazla bir şey söyleyemiyorlar. Dünya görüşleri de biçimden öteye geçmiyor."
 

Uzun yıllar gazetecilik yapan, muhabirlikten köşe yazarlığına kadar basının çeşitli kademelerinde çalışan Burhan Arpad, gazetecilerin sosyal güvenlikten yoksun, kötü koşullar altında yaşadığı yılları uzun uzun anlatıyor. "Ama. gazeteciliğin heyecanı da vardı o yıllarda... Bazı mesleklerde durmadan vermek gerekir, vermek kazandırır. Gazetecilik de bunlardandır."
 

Arpad'ın eylemli gazetecilik dönemine ilişkin en ilginç anısı, İkinci Dünya Savaşı'nın ünlü casusu Çiçeron'u ilk kez keşfedip Vatan'da açıklaması olayı. Bir Alman gazetecisinden aldığı bilgi kırıntılarından yola çıkarak İstanbul adliyesinde "sahte sterlin" davasından yargılanan İlyaza Bazna'nın gerçek kimliğini, yani ünlü casus Çiçeron olduğunu ortaya koyuyor.
 

Cumhuriyet okurları, Arpad'ın, haftada bir yayımlanan "Hesaplaşma" köşesinde en çok "yok edilen İstanbul" üzerinde durduğunu bilirler. Konuşmamızda da söz, dönüp dolaşıp bu konuya geliyor. Arpad, duyarlılıkla ele aldığı "İstanbul yağması" nı şöyle temellendiriyor:
"Osmanlılar, yerleşik ve üretken yaşamamış. Ganimetler almış, borç almış, bunlarla geçinmiş... Bir talan düzeni bu. Bugün de aynı anlayış yürürlükte. Herkes 'avanta' peşinde. Hayali ihracat bunun bir versiyonu. Ne burjuva, ne üretici olabilmişiz. Bunun sonu nereye varır, bilemiyorum. Sosyologlarımız 'Asya tipi üretim biçimi' diye kafa yoracaklarına, Türkiye'nin şu gerçeğini görseler de bunun üzerine tartışılsa!"
 

Bugün, İstanbul'un yok olmaktan kurtarılması söz konusu olunca, iki kişinin, Büyükşehir Belediye Başkanı Bedrettin Dalan ile T.Turing ve Otomobil Kurumu Başkanı Çelik Gülersoy'un adları anılıyor. Burhan Arpad'm bu iki ad üzerindeki görüşleri:
"Çelik Bey için iki görüş öne sürülüyor. Yaptıklarına 'fantezi' diyenler var. Geniş bir kesim ise yaptıklarını olııınlıı buluyor. Ben de bunlardanım. Çelik Bey şehirci değil, mimar değil. İstanbul'da büyümüş ve kimi görüşleri benimsemiş olmasıyla iyiniyeti birleşiyor. Birçok şeyi kurtarıyor. Öteki ise yıkıyor, İstanbul'u yok ediyor!"
 

Burhan Aıpad'ın evinden ayrılırken kulağımda şu cümleleri yankılanıyor:
"Ben namuslu olmaya çalışan bir yazarım. Hikâye de yazarım, roman da, köşe yazısı da... Röportaj da yaparım...Yeter ki yazarlığımı sürdürürken kafamdaki doğrulara dayanayım."


TDK'dan ödül

1910'da Mudanya'da doğdu. Orta ticaret mektebindeki öğreniminin (1927) ardından, uzun süre memurlukla yazarlığı bir arada yürüttü. Edebiyatın çeşitli dallarında ürünler verdi, tiyatro eleştirileri yazdı. Birkaç yıl da yayıncılıkla uğraştı. 1947'de gazeteciliğe başladı; Memleket, Hürriyet, Vatan gazetelerinde muhabir ve röportaj yazarı olarak çalıştı. Köşe yazarlığına Vatan Gazetesi'nde başladı. Uzun yıllardır serbest yazar olarak çalışıyor; 1978'den bu yana Cumhuriyet'te haftalık köşe yazıları yayımlanıyor.

Öykü, gezi (Gezi Günlüğü adlı kitabıyla 1963'te Türk Dil Kurumu ödülü'nü kazandı), tiyatro yaşamı ve eleştirisi, roman alanlarında birçok yapıtı, anıları (Hesaplaşma, 1976), makalelerini derleyen kitapları yayımlandı. Ayrıca pek çok yabancı yazarın ürünlerini Türkçeye çevirdi.

17 Aralık 1985

Burhan Arpad Hesaplaşma

CUMHURİYET, 17.12.1985
HESAPLAŞMA
BURHAN ARPAD

Türkiye Turing Kurumu'nun Emirgân'daki Beyazköşk'te bir süredir düzenlediği pazar sabah oda müziği konserlerini bilmem izlediniz mi? Kirli havadan, itiş kakıştan ve koşuşmadan bunalmış İstanbul insanlarının hiç değil birkaç yüz kışisi çiçekler ve ağaçlar dünyasında müzikle doluyorlar. müzikle yaşıyorlar, müzikle bilinçlenip mutlu oluyorlar. Geçen ayın son pazar sabahı o mutlu insanlar arasında ben de vardım. Değerli piyano ustamız Ergican Saydam'ın parmaklannda pırıl pırıl bir yoruma ulaşmış tuşlarda Bach'ı, Mozart'ı, Chopin'i yaşadım. Yaşıtlarımın Cumhuriyetin kuruluş yıllarında müzik dünyası, sessiz filmlere eşlik eden piyanistlerin, ya da küçük orkestraların sunduğu çoksesli müzik ustalarından ezgiler doluydu. O günlerde ülkenin hiçbir yerinde konservatuvar yoktu. Ülkenin kültür başkenti İstanbul'da yaşayanlar için yüceltici müziğin tek kaynağı, filmlere eşlik eden müzik emekçilerinin ezgileriydi. Bach'ı, Beethoven'i. Chopin'i, Puccini'yi böyle tanıdık ve benimsedik. Batı Almanya radyosu Türkçe yayınları sorumlu müdürlüğünü yeni üstlenmiş bulunan yazar ve şair Yüksel Pazarkaya'yla söyleşirken bu gerçeği dile getirdim. Karagöz, meddah, tuluat tiyatrosuyla sınırlı küçük dünyamızı aydınlatmış çok sesli müzikle yakınlığımızı sağlamış eşsiz film müzikçilerini düşünürken altmış yıllık bir geçmişe uzandım. Federal Almanya Cumhuriyeti'nin I. dereceden "Liyakat Nişanı"nı almış olmam dolayısıyla, Pazarkaya'nın yönelttiği "Alman dili ve kültür dünyasıyla tanışmanızın başlangıcını anlatır mısınız?" sorusuna, hiç duraksamadan "müzik yoluyla.." diye karşılık verdim. Sonra açıklama yaptım: "Orta Ticaret okulunda birinci yabancı dil Fransızcanın yanı sıra ikinci bir yabancı dil zorunluydu. Ben İngilizceyi seçmiştim. Nedeni vardı. Fransızca ve İngilizce yumuşak ve ezgi doluydu. Oysa Almanca, o yılların çocuk kulaklarına sert, katı, hatta biraz kaba gelıyordu. Yıllar sonra Alman dilinin güzelliğini keşfetmem de müzikle bağlantılıdır. Melek Sineması'nın (şimdi Emek Sineması), yarı boş salonunda izlediğim "Kadınlara İnanmam!" Almanca filmin başrolünü o yılların büyük tenoru Richard Tauber oynuyordu. Tauber'in senfoni orkestrası çapında bir sesi vardır. Bambaşka bir Almanca konuşuyordu. Avusturyalı opera sanatçısı Richard Tauber'in sözle anlatılamayacak denli etkili sesi ve Almancası büyülemişti beni. Alman diline vurulmuştum. O yıl hemen Almanca öğrenmeye başladım. Haftada iki akşam Alman Lisesi kurslarına gidiyordum. Beş altı yıl sürdü. Dersleri ince şakalarla, günlük olaylarla, hatta şarkılar ve kır gezileriyle süslemesini bilen sevgili öğretmenim Alfred Strauch'ı anmadan geçemeyeceğim. O yıllarda Hitler'den kaçarak Türkiye'ye sığınmış Almanların uğrak yeri pasta ve bira evleri, Tünel başında Almanca yayınlar satan kitapçılar da Alman kültürüne yakınlaşmamı kolaylaştırıyordu." Pazarkaya, söyleşiyi derinleştirerek yeni bir soru yöneltti: „Almanya'yla yakından tanışmanız nasıl gerçekleşti?" Hiç duraksamadan: "Yine müzik yoluyla..." diye karşılık verdim: "Savaş bitmişti. Hitler'den kaçanlar ülkelerine dönüyordu. Almanca sözlü filmler yine gelmeye başlamıştı. Dünya çapında ünlü Viyana Çocuk Korosu‘nun İstanbul Atlas Sinemasında verdiği altı konseri de izlemiştim. Tam o günlerde bir başka rastlantıyla karşılaştım. Tünel başındaki kitapçılardan Karon‘da küçük bir broşür gözüme çarptı. Uzaktan uzağa ününü duyduğum Salzburg Müzik Festivali'nin 1948 yılı ön broşürüydü. Salzburg Basın Bürosu'na yazdığım mektuba birkaç hafta sonra karşılık geldi. Basına yapılan kolaylıklardan ve savaş sonrası bir ülkenin koşullarından söz eden bir mektup. Gereken girişimieri yaptım ve otuz temmuz günü İstanbul'dan vapurla ayrılarak Napoli ve Brenner üzerinden beş günde (şimdi uçakla 3 saat) Salzburg'a vardım. Geceydi ve Ortaçağ kalesini yalayan ışıldaklar göz alıyordu. Ertesi sabah uyandığımda çağıltılı bir ırmak, Ortaçağ yapılan, renkli bir kalabalıkla karşıiaştım. Salzburg Festivali'nde müzikle dopdolu haftalar yaşadım. Özetleyeyim: Richard Tauber'in müzikli dili bana Alman kültür dünyasını açtı. 'Tuna Dalgaları'yla başlayan çoksesli müzik kulağım, Schönberg'in atonal müziğine ulaştı. Federal Almanya Cumhuriyeti'nin Liyakat Nişanı'nı da çoksesli müzik tutkuma borçluyum."